Làm bài tập tình huống môn Giáo dục công dân hay Giáo dục kinh tế và pháp luật, việc đầu tiên là gạch chân hành vi của từng nhân vật và câu hỏi đề yêu cầu, rồi trả lời theo ba ý: nhận xét đúng hay chưa đúng, giải thích bằng kiến thức đã học, và đề xuất em sẽ làm gì nếu ở vị trí đó. Bài được điểm cao không phải bài dài, mà bài có lý do rõ và cách xử lý thực tế, hợp với tuổi học sinh.
Bài tập tình huống trong chương trình mới
Theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, môn Giáo dục công dân được học ở THCS (lớp 6 đến lớp 9), còn ở THPT có môn Giáo dục kinh tế và pháp luật (lớp 10 đến lớp 12). Chương trình hướng tới các năng lực như điều chỉnh hành vi, phát triển bản thân, và tìm hiểu, tham gia hoạt động kinh tế – xã hội. Vì thế đề kiểm tra không chỉ hỏi "khái niệm là gì" mà hay đặt học sinh vào một chuyện đời thường để xem các em vận dụng ra sao.
Các chủ đề dễ ra dạng tình huống là những chủ đề gần gũi: ứng phó với tình huống nguy hiểm, quản lý tiền, phòng chống bạo lực học đường, quyền và bổn phận của trẻ em, quyền và nghĩa vụ của công dân, an toàn giao thông, quyền của người tiêu dùng, kinh doanh và nộp thuế. Mỗi bộ sách giáo khoa sắp bài theo cách riêng, nên học sinh nên đối chiếu với sách lớp mình đang học.
Cấu trúc một bài tập tình huống
Thường gồm một đoạn kể ngắn và hai, ba câu hỏi. Các kiểu câu hỏi hay gặp:
- Nhận xét hành vi: "Em có đồng tình với việc làm của bạn A không? Vì sao?"
- Giải thích: "Việc làm đó thể hiện điều gì / vi phạm quyền, nghĩa vụ nào?"
- Đề xuất cách ứng xử: "Nếu là B, em sẽ làm gì?"
- Rút ra bài học: "Em rút ra điều gì cho bản thân?"
Các cách phản ứng thường gặp
Đề mẫu tự đặt: "Bạn Hùng lớp 8 được bố mẹ cho tiền tiêu vặt mỗi tuần nhưng thường tiêu hết trong hai ngày đầu, cuối tuần lại vay tiền bạn và quên trả. Em nhận xét về cách quản lý tiền của Hùng. Nếu là bạn thân của Hùng, em sẽ làm gì?". Học sinh thường trả lời theo các kiểu sau.
| Cách trả lời hay gặp | Điều thường xảy ra khi chấm | Nên hay không |
|---|---|---|
| "Hùng sai. Em sẽ khuyên Hùng." — chỉ một, hai câu | Thiếu lý do, thiếu cách làm, điểm thấp | Không nên |
| Chép lại nguyên phần lý thuyết về quản lý tiền | Dài nhưng không bám tình huống, người chấm khó cho điểm cao | Không nên — lý thuyết phải gắn vào chi tiết của đề |
| Đề xuất cách xử lý quá tay: "mách thầy cô, nghỉ chơi với Hùng" | Thiếu thực tế, chưa thể hiện được sự giúp đỡ bạn | Chưa hợp — chọn cách vừa sức, có thiện chí |
| Nhận xét có lý do, chỉ ra hậu quả, đưa cách làm cụ thể, có câu nói với bạn | Đúng yêu cầu, thể hiện năng lực vận dụng | Nên |
Các bước làm bài
- Đọc hai lần. Lần một để hiểu chuyện, lần hai để gạch chân hành vi và từ khoá câu hỏi.
- Gọi tên vấn đề bằng thuật ngữ của bài học: "chi tiêu không có kế hoạch", "vi phạm quy tắc an toàn giao thông", "xâm phạm quyền riêng tư".
- Nhận xét có hai vế: điều chưa đúng và, nếu có, điều đáng ghi nhận. Ví dụ Hùng không biết lập kế hoạch nhưng vẫn được bố mẹ tin tưởng giao tiền.
- Giải thích bằng hậu quả: với bản thân, với người khác, với quan hệ bạn bè hay gia đình.
- Đề xuất cách làm cụ thể, vừa sức. Có câu nói mẫu thì càng rõ. Câu nói mẫu (trả lời đề trên): "Hùng ơi, mình thử chia tiền tuần này ra bảy ngày nhé, ngày nào tiêu bao nhiêu ghi vào vở. Cuối tuần còn dư thì mình trả tiền bạn trước."
- Kết bằng bài học cho bản thân, một, hai câu, tránh khẩu hiệu.
Thêm ba đề tự luyện và gợi ý
Đề 1 (THCS) — chở quá số người trên xe đạp điện
"Trên đường đi học về, Lan thấy bạn Minh chở thêm hai bạn trên xe đạp điện, không ai đội mũ bảo hiểm. Minh rủ Lan lên ngồi cùng cho vui." Gợi ý: nhận diện hành vi không an toàn, nêu nguy cơ tai nạn và việc vi phạm quy tắc giao thông; Lan từ chối và khuyên các bạn đội mũ, đi đúng số người. Câu nói mẫu: "Thôi, xe chở thế này dễ ngã lắm, mình đi bộ một đoạn cũng được. Các cậu đội mũ vào đi." Không cần nêu mức phạt cụ thể.
Đề 2 (THCS) — bạn bị chụp ảnh và đăng lên nhóm lớp
"Trong giờ ra chơi, Tuấn chụp ảnh bạn Hoa đang ngủ gục rồi đăng vào nhóm chat của lớp kèm lời chê bai." Gợi ý: nhận xét về việc tôn trọng người khác và quyền riêng tư về hình ảnh; nếu là bạn cùng lớp, em nhắn Tuấn gỡ ảnh, hỏi han Hoa, báo giáo viên chủ nhiệm nếu Tuấn không gỡ. Câu nói mẫu: "Tuấn gỡ ảnh đi, Hoa mà thấy chắc buồn lắm."
Đề 3 (THPT, Giáo dục kinh tế và pháp luật) — bán hàng qua mạng
"Anh trai của K mở cửa hàng bán quần áo qua mạng, doanh thu ngày càng tăng. Anh cho rằng bán online thì không cần quan tâm tới nghĩa vụ thuế." Gợi ý: nêu nguyên tắc chung là cá nhân kinh doanh có nghĩa vụ đăng ký và kê khai thuế theo quy định, bán qua mạng cũng là kinh doanh; K có thể gợi ý anh tìm hiểu ở cơ quan thuế nơi cư trú. Không cần nêu mức doanh thu chịu thuế hay mức phạt nếu không chắc — quy định thay đổi theo thời gian, tính tới 11/2026 nên đối chiếu nguồn chính thức. Câu nói mẫu: "Anh thử hỏi cơ quan thuế xem mình cần đăng ký thế nào, làm sớm cho yên tâm."
Dành cho giáo viên khi ra đề
- Đặt tình huống gần đời sống học sinh, không dùng tên thật của học sinh trong lớp.
- Tránh tình huống có chi tiết bạo lực, rùng rợn; chọn chuyện có lối ra cho nhân vật.
- Câu hỏi "nếu là em" nên chấp nhận nhiều cách làm, miễn hợp lý và an toàn.
- Có hướng dẫn chấm theo ý: nhận diện, giải thích, đề xuất, bài học.
- Không đặt câu hỏi khiến học sinh phải kể chuyện riêng của gia đình mình.
Phòng trước cho lần sau
- Học thuật ngữ của từng bài trong sách: đây là "chìa khoá" để gọi tên vấn đề nhanh.
- Tự đặt một tình huống cho mỗi bài học từ chuyện mình thấy trong tuần, rồi trả lời theo các bước trên.
- Tập viết câu nói mẫu cho các tình huống, vì đây là phần nhiều bạn bỏ quên.
- Xem lại bài đã chấm, đánh dấu ý nào bị trừ điểm để lần sau bổ sung.
- Đọc tin tức với bố mẹ và bàn: "nếu là mình thì làm gì", để quen nghĩ theo tình huống.
Câu hỏi thường gặp
Cách làm bài tập tình huống GDCD như thế nào?
Đọc kỹ đề, gạch chân hành vi và yêu cầu. Trả lời theo ba ý: nhận xét đúng hay chưa đúng, giải thích bằng kiến thức và hậu quả, đề xuất cách làm cụ thể nếu là mình. Kết bằng một, hai câu bài học.
Giáo dục kinh tế và pháp luật học ở lớp mấy?
Theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, đây là môn học ở THPT, lớp 10 đến lớp 12, thay cho phần Giáo dục công dân của THPT trước đây. Ở THCS học sinh học môn Giáo dục công dân.
Câu "nếu là em, em sẽ làm gì" trả lời sao cho được điểm?
Nêu cách làm cụ thể, vừa sức với tuổi học sinh, an toàn, và thể hiện thiện chí với người trong tình huống. Có câu nói mẫu và bước nhờ người lớn khi chuyện vượt sức sẽ làm câu trả lời thuyết phục hơn.
Có cần nêu mức phạt trong bài tập tình huống pháp luật?
Không bắt buộc, trừ khi đề hỏi và sách đã nêu. Quy định về mức phạt thay đổi theo thời gian, nên nếu không chắc thì chỉ cần nêu hành vi đó vi phạm quy định gì và hậu quả thực tế.
Bài tập tình huống khác câu hỏi lý thuyết ở điểm nào?
Câu hỏi lý thuyết kiểm tra em nhớ khái niệm. Bài tập tình huống kiểm tra em dùng khái niệm đó để nhận xét và chọn cách ứng xử trong một chuyện cụ thể, nên phải bám sát chi tiết của đề.