Lập phương án "nếu… thì…" là viết sẵn, cho mỗi chuyện hay gặp, một câu nối dấu hiệu với việc làm đầu tiên: "Nếu về tới nhà mà quên chìa khoá thì gọi chị Lan bên cạnh, người giữ chìa dự phòng." Việc đầu tiên nên làm là chọn ba chuyện cả nhà hay gặp nhất và viết cho mỗi chuyện một câu như vậy. Khi chuyện xảy ra, đầu óc không phải nghĩ từ đầu, chỉ cần làm theo câu đã có.
Phương án "nếu… thì…" là gì
Trong tâm lý học, kiểu lập kế hoạch này được gọi là ý định thực hiện (implementation intention), một khái niệm được nhà tâm lý học Peter Gollwitzer nghiên cứu nhiều từ những năm 1990. Ý tưởng chính rất gần với đời thường: thay vì đặt mục tiêu chung chung ("gặp chuyện thì bình tĩnh"), ta gắn một hành động cụ thể vào một tình huống cụ thể ("nếu điện thoại báo pin dưới hai mươi phần trăm khi đang ở ngoài thì bật chế độ tiết kiệm pin và nhắn trước cho người nhà mình đang ở đâu").
Khi tình huống xảy ra, dấu hiệu "nếu" như một cái chuông, gọi ra phần "thì" gần như tự động. Đó là lúc ta cần nó nhất: lúc đang rối, đang vội, đầu óc không đủ sức nghĩ.
Thế nào là một câu "nếu… thì…" tốt
| Tiêu chí | Câu chưa tốt | Câu tốt hơn |
|---|---|---|
| Dấu hiệu nhận ra được | "Nếu có chuyện ở nhà…" | "Nếu về nhà bấm chuông năm phút không ai mở…" |
| Việc làm cụ thể, làm được ngay | "…thì xử lý cho phù hợp" | "…thì sang nhà bác Tư bên cạnh, gọi cho mẹ bằng máy bác." |
| Chỉ một việc đầu tiên | "…thì gọi mẹ, rồi gọi bố, rồi đi tìm chìa, rồi…" | "…thì gọi mẹ trước." (các bước sau tính tiếp) |
| Có phương án dự phòng | Không có | "Nếu mẹ không nghe máy thì gọi dì Hạnh." |
| Mọi người liên quan đều biết | Chỉ người lập nhớ trong đầu | Cả nhà biết, có ghi ra giấy hoặc điện thoại |
Câu tốt thường ngắn, đọc một lần là nhớ. Nếu một câu cần tới ba dòng giải thích, hãy tách thành hai câu.
Các cách phản ứng thường gặp
Với chuyện chuẩn bị trước, người ta cũng có vài kiểu khá quen.
| Cách làm | Điều thường xảy ra sau đó | Nên hay không nên |
|---|---|---|
| Không lập gì, "tới đâu hay tới đó" | Chuyện nhỏ cũng thành cuống, mỗi lần một kiểu xử lý | Không nên với những chuyện đã từng xảy ra |
| Lập kế hoạch rất dài cho mọi khả năng | Không ai nhớ, lúc cần không tìm thấy, bỏ dở | Không nên; ít mà nhớ được tốt hơn nhiều mà quên |
| Lập trong đầu, không nói với ai | Người trong nhà làm khác, lúc có chuyện hai bên đi tìm nhau | Chưa đủ |
| Viết ba đến năm câu ngắn, cả nhà cùng biết, ôn lại định kỳ | Gặp chuyện thì làm ngay, ít phải gọi qua gọi lại | Nên |
Các bước lập phương án cho gia đình
- Liệt kê chuyện đã từng xảy ra trong một hai năm qua: quên chìa, mất điện, con không được đón đúng giờ, xe hỏng, ốm đột xuất. Chuyện đã xảy ra là chuyện dễ xảy ra lại.
- Chọn ba đến năm chuyện hay gặp nhất hoặc phiền nhất. Không cần phủ hết mọi thứ.
- Viết dấu hiệu "nếu" cho mỗi chuyện, sao cho ai cũng nhận ra: "nếu sau năm giờ chiều mà bố mẹ chưa tới đón".
- Viết một việc "thì" làm được ngay, kèm câu nói mẫu nếu cần mở lời: "thì con vào phòng bảo vệ của trường, nói: Chú ơi, bố mẹ con chưa tới đón, chú cho con ngồi đây và gọi giúp con cho mẹ được không ạ?"
- Thêm một dòng dự phòng: "nếu không gọi được mẹ thì gọi bà".
- Đọc lại cùng cả nhà, nhất là trẻ và người lớn tuổi. Hỏi xem có ai thấy khó làm không, sửa cho vừa sức.
- Đặt ở chỗ dễ thấy: tờ giấy trên tủ lạnh, ghi chú trong điện thoại của từng người.
- Thử một lần bằng cách đóng vai hoặc đi thử: con thử tìm phòng bảo vệ ở trường, bố mẹ thử khoá van nước tổng.
Gợi ý phương án cho những chuyện hay gặp
Trong nhà
- Nếu quên chìa khoá thì gọi người giữ chìa dự phòng (người thân gần nhà hoặc hàng xóm tin cậy), không leo trèo ban công.
- Nếu thấy nước tràn sàn từ đường ống thì khoá van nước tổng ở vị trí cả nhà đã biết, nếu nước gần ổ điện thì ngắt cầu dao khi với tới an toàn, không thì ra ngoài và gọi người hỗ trợ.
- Nếu mất điện buổi tối thì lấy đèn pin để ở ngăn kéo đã định, xem nhà bên có mất không, rồi gọi tổng đài điện lực khu vực nếu mất cả khu lâu.
Đi lại, đưa đón
- Nếu kẹt xe, chắc chắn trễ đón con quá mười lăm phút thì gọi ngay cho cô giáo hoặc bảo vệ trường, rồi gọi người dự phòng đón thay. Câu mẫu: "Cô ơi, em kẹt xe ở cầu, chắc trễ hai mươi phút. Cô nhờ bảo vệ trông cháu giúp em, em xin lỗi cô ạ."
- Nếu xe chết máy giữa đường thì dắt vào lề, đứng phía trong, gọi người nhà hoặc tiệm sửa xe quen; trời tối thì dắt tới chỗ sáng, đông người.
- Nếu điện thoại sắp hết pin khi đang ở ngoài thì nhắn trước cho người nhà vị trí và giờ dự kiến về.
Công việc, học hành
- Nếu ốm đột xuất buổi sáng không đi làm được thì báo cấp trên trước giờ làm, theo kênh nội quy quy định, kèm việc nào cần người làm thay. Chế độ nghỉ cụ thể thì xem nội quy, hợp đồng hoặc hỏi phòng nhân sự.
- Nếu thấy sắp trễ hạn thì báo sớm ngay khi biết, kèm thời điểm mới có thể hoàn thành: "Anh ơi, phần số liệu em cần thêm một ngày, em gửi bản đầy đủ trước trưa thứ năm được không ạ?"
Tiền bạc, cuộc gọi lạ
- Nếu có người gọi tới hối thúc chuyển tiền, đòi mã xác nhận, dù xưng là ai thì không làm theo, gác máy, tự gọi lại cho người thân hoặc tổng đài chính thức để kiểm tra. Câu dặn ông bà: "Có ai gọi đòi tiền, bà cứ nói để hỏi con cháu đã, rồi gác máy gọi con."
Chuyện nguy hiểm
- Nếu có người bất tỉnh, khó thở thì gọi 115. Nếu có cháy, khói thì rời khỏi chỗ đó và gọi 114. Nếu có người đe doạ, đánh nhau thì rời xa và gọi 113. Nếu biết trẻ bị bạo hành thì gọi 111.
Các chuyện như thoát hiểm khi cháy, sơ cứu, trẻ đi lạc cần kế hoạch chi tiết hơn và có hướng dẫn riêng; ở đây chỉ cần câu đầu tiên là gọi đúng số.
Giữ cho phương án còn dùng được
Phương án lập ra rồi để đó thì vài tháng sau sẽ lỗi thời: hàng xóm giữ chìa đã chuyển nhà, con đã đổi trường, số điện thoại đã đổi. Vài việc nhỏ giúp phương án "sống":
- Ôn lại khi có thay đổi lớn: chuyển nhà, con vào trường mới, đổi chỗ làm, có người già về ở cùng.
- Cập nhật sau mỗi lần dùng: lần vừa rồi làm theo phương án có ổn không, chỗ nào phải sửa.
- Kiểm tra đồ dự phòng: đèn pin còn pin không, chìa dự phòng còn ở chỗ người giữ không.
Phòng trước cho lần sau
- Tối nay viết ba câu "nếu… thì…" cho ba chuyện cả nhà hay gặp nhất. Không cần đẹp, cần có.
- Biết vị trí van nước tổng, cầu dao tổng và chỉ cho mọi người lớn trong nhà.
- Chọn người giữ chìa dự phòng và người đón thay con.
- Dán tờ số khẩn cấp 113, 114, 115, 111 cùng địa chỉ nhà ở chỗ dễ thấy.
- Ôn lại mỗi vài tháng, gắn với một dịp cố định như đầu năm học, đầu năm mới.
Câu hỏi thường gặp
Phương án "nếu… thì…" là gì?
Là câu nối một dấu hiệu cụ thể với một việc làm đầu tiên, ví dụ "nếu quên chìa khoá thì gọi người giữ chìa dự phòng". Trong tâm lý học, kiểu kế hoạch này gọi là ý định thực hiện. Khi chuyện xảy ra, dấu hiệu gọi ra việc làm gần như tự động, không phải nghĩ từ đầu.
Nên lập phương án cho những tình huống nào?
Ưu tiên những chuyện đã từng xảy ra trong nhà và những chuyện phiền nhất khi xảy ra, như quên chìa, mất điện, trễ giờ đón con, ốm đột xuất, cuộc gọi lạ đòi tiền. Bắt đầu với ba đến năm chuyện là đủ.
Phương án có nên viết ra giấy không?
Nên. Viết ra giúp cả nhà cùng biết và cùng nhớ, nhất là trẻ và người lớn tuổi. Đặt ở chỗ dễ thấy như tủ lạnh và lưu thêm trong điện thoại của từng người.
Làm sao để trẻ nhớ phương án?
Viết câu ngắn, dùng lời của trẻ, rồi tập thử bằng đóng vai hoặc đi thử thực tế, như cùng con tìm phòng bảo vệ ở trường. Nhắc lại vào những dịp cố định. Luôn có bước nói với người lớn tin cậy khi chuyện vượt sức.
Bao lâu thì nên cập nhật phương án?
Mỗi khi có thay đổi lớn như chuyển nhà, đổi trường, đổi số điện thoại, và sau mỗi lần phải dùng tới phương án. Ngoài ra nên ôn lại mỗi vài tháng, gắn với một dịp cố định để khỏi quên.
