Tập xử lý tình huống bằng đóng vai cùng gia đình rất đơn giản: chọn một chuyện hay gặp, chia vai, diễn thử trong năm, mười phút, rồi diễn lại lần nữa với cách nói tốt hơn. Việc đầu tiên là chọn tình huống nhẹ, quen thuộc, không đáng sợ, như quán đưa nhầm món hay quên chìa khoá, chứ không bắt đầu bằng chuyện nguy hiểm. Đóng vai giúp câu nói đúng "nằm sẵn trong miệng", để khi chuyện thật xảy ra, mình không phải nghĩ từ đầu.
Vì sao đóng vai hiệu quả hơn chỉ dặn dò
Dặn "gặp chuyện thì bình tĩnh nhé" gần như không thay đổi được gì, vì lời dặn không cho biết phải nói câu gì, đứng ở đâu, làm gì trước. Đóng vai thì khác:
- Có câu cụ thể: người tập nói thành tiếng một câu hoàn chỉnh, nghe chính giọng mình nói nó.
- Có cảm giác thật vừa đủ: hơi ngượng, hơi lúng túng, nhưng an toàn. Lần sau gặp thật, cảm giác đó đã quen.
- Được làm lại: đời thật không cho nói lại, buổi tập thì cho. Nói lần hai, lần ba thường tốt hơn hẳn lần đầu.
- Nhìn từ phía bên kia: khi đổi vai, đứa trẻ đóng chủ quán, người lớn đóng khách, mỗi người hiểu thêm vì sao bên kia phản ứng như vậy.
Cách làm này không mới. Trường học dùng đóng vai trong giờ kỹ năng sống, hoạt động trải nghiệm; nhiều nơi làm việc cũng cho nhân viên tập các tình huống với khách hàng theo cách tương tự.
Các cách phản ứng thường gặp
Khi muốn dạy con, dạy người trong nhà cách xử lý chuyện bất ngờ, người lớn thường chọn một trong mấy kiểu sau.
| Cách làm | Điều thường xảy ra sau đó | Nên hay không nên |
|---|---|---|
| Giảng giải dài: "Con phải thế này, thế kia" | Con gật đầu nhưng không nhớ, gặp chuyện vẫn lúng túng | Không đủ; nên kết hợp với tập |
| Kể chuyện đáng sợ để con "nhớ đời" | Con sợ, lo âu, có khi né tránh luôn cả tình huống bình thường | Không nên |
| Đóng vai một lần, con nói sai thì chê | Con ngại, lần sau không muốn tập | Không nên |
| Đóng vai ngắn, nhẹ nhàng, làm lại nhiều lần, khen điều con làm được | Con tự tin dần, nói được câu mẫu bằng giọng của mình | Nên |
Các bước tổ chức một buổi đóng vai
- Chọn thời điểm thoải mái: sau bữa tối, cuối tuần, lúc không ai mệt hay đang bực. Mười lăm phút là đủ.
- Chọn một tình huống: chỉ một chuyện mỗi lần. Nói rõ bối cảnh trong hai câu. Người lớn có thể mở đầu: "Giờ mình thử nhé: con đi học về, bấm chuông mãi không ai mở cửa, mà con lại không mang chìa khoá. Con sẽ làm gì?"
- Chia vai: một người là "người gặp chuyện", một người là "người kia" (chủ quán, hàng xóm, bảo vệ, cô giáo). Người lớn nên đóng vai "người kia" lần đầu để giữ nhịp.
- Diễn lần một, không ngắt: để người tập tự xoay xở, kể cả khi họ nói chưa hay.
- Dừng lại hỏi: "Con thấy chỗ nào khó nhất? Nếu làm lại, con muốn nói khác chỗ nào?" Để người tập tự nghĩ trước, người lớn gợi ý sau.
- Diễn lần hai với cách mới. Thường lần hai đã khác hẳn.
- Đổi vai: người tập đóng vai bên kia. Cách này giúp hiểu vì sao lời nói lịch sự lại dễ được giúp.
- Chốt một câu mang về: "Vậy nếu không ai mở cửa, con sang nhà bác Hà bên cạnh và gọi cho mẹ bằng máy của bác, đúng không?" Một câu chốt, không cần nhiều.
Gợi ý tình huống theo độ tuổi
| Độ tuổi | Tình huống gợi ý | Câu nói mẫu cần tập |
|---|---|---|
| Tiểu học | Về nhà không có ai mở cửa; quên mang vở; làm đổ nước nhà bạn | "Bác ơi, cháu ở nhà bên cạnh, mẹ cháu chưa về. Bác cho cháu ngồi chờ và gọi mẹ cháu được không ạ?" |
| Trung học cơ sở | Bạn mượn tiền không trả; quán tính nhầm tiền; bị gọi lên bảng khi chưa thuộc bài | "Cô ơi, cho em hỏi lại, hình như bàn em được tính thêm một ly nước ạ." |
| Trung học phổ thông, sinh viên | Điện thoại hết pin khi đi xa; lỡ chuyến xe; người lạ bắt chuyện quá lâu | "Em xin phép nhé, em phải đi đây ạ." (nói rồi rời đi, không cần giải thích thêm) |
| Người lớn | Nhà trên để nước thấm xuống; bị phê bình trước mặt cả phòng; khách hàng nổi nóng | "Chị ơi, nhà em bị thấm ở trần phòng tắm, em nghĩ có thể từ đường ống bên nhà mình. Chị xuống xem cùng em lúc nào tiện được không?" |
| Ông bà | Có người lạ gọi tới xưng là cơ quan, đòi chuyển tiền gấp; quên đường về khi đi chợ xa | "Để bác hỏi lại con cháu đã." (rồi gác máy, gọi cho con cháu) |
Những chủ đề như con đi lạc, bị người lạ dụ dỗ, bị bắt nạt ở trường cần cách hướng dẫn riêng, phù hợp với tuổi của trẻ. Khi tập những chủ đề này, nhắc trẻ một nguyên tắc: chuyện vượt sức thì nói với người lớn tin cậy; trẻ bị đe doạ, bạo hành thì người lớn có thể gọi 111.
Những điều nên tránh khi đóng vai
- Không doạ: không đóng cảnh bạo lực, không kể chi tiết rùng rợn, không giả làm "kẻ xấu" quá thật khiến trẻ sợ.
- Không chấm điểm, không so sánh anh chị em với nhau. Khen điều cụ thể: "Con nhớ nói địa chỉ nhà rất rõ, thế là tốt."
- Không ép: trẻ ngại thì người lớn đóng vai người gặp chuyện trước, trẻ xem. Hôm khác hãy để trẻ thử.
- Không biến thành buổi giảng đạo đức: mục tiêu là biết làm gì, nói gì; chuyện đúng sai để dịp khác bàn.
- Dừng ngay khi có ai thấy khó chịu thật sự. Hỏi han, an ủi, rồi đổi sang chuyện nhẹ hơn.
Khi nào thấy buổi tập có tác dụng
Không cần bài kiểm tra. Có vài dấu hiệu đơn giản:
- Người tập nói câu mẫu bằng lời của chính mình, không đọc thuộc lòng.
- Khi người lớn đổi một chi tiết (bác hàng xóm đi vắng), người tập tự nghĩ ra phương án khác.
- Trong đời thật, có lần người tập kể lại: "Hôm nay con hỏi lại cô bán hàng y như hôm trước tập."
Khi đã thấy dấu hiệu đó, chuyển sang tình huống mới. Thỉnh thoảng ôn lại tình huống cũ, vì không dùng thì khuôn cũng phai.
Phòng trước cho lần sau
- Lập danh sách năm tình huống cả nhà hay gặp nhất, mỗi tuần tập một chuyện.
- Tận dụng chuyện vừa xảy ra: hôm nay ai gặp chuyện gì ở trường, ở chỗ làm, tối về thử diễn lại xem nếu làm khác thì sao.
- Ghi câu chốt lên giấy dán ở tủ lạnh: "Không ai mở cửa thì sang nhà bác Hà", "Hết pin thì nhờ cô ở quầy".
- Thống nhất trong nhà ai giữ chìa dự phòng, ai là người lớn tin cậy để trẻ tìm tới.
- Người lớn cũng tập: trẻ học từ cách người lớn xử lý thật hằng ngày nhiều hơn từ buổi tập.
Câu hỏi thường gặp
Đóng vai xử lý tình huống là gì?
Là cách tập bằng cách diễn thử một tình huống thật, mỗi người một vai, rồi diễn lại với cách nói tốt hơn. Người tập được nói thành tiếng câu cụ thể và cảm nhận sự lúng túng trong điều kiện an toàn. Nhờ vậy khi gặp chuyện thật họ phản ứng nhanh và bình tĩnh hơn.
Nên tập đóng vai với trẻ từ mấy tuổi?
Trẻ mẫu giáo lớn và tiểu học đã có thể tập những tình huống đơn giản như về nhà không ai mở cửa hay quên đồ. Càng lớn thì tình huống càng phức tạp hơn. Quan trọng là chọn chuyện nhẹ, không doạ, không chấm điểm.
Mỗi buổi đóng vai nên kéo dài bao lâu?
Khoảng mười đến mười lăm phút, chỉ một tình huống mỗi lần. Diễn một lần, hỏi lại, diễn lần hai, rồi đổi vai. Ngắn mà đều đặn tốt hơn dài mà thưa thớt.
Có nên đóng vai tình huống nguy hiểm với trẻ không?
Có thể, nhưng phải nhẹ nhàng, phù hợp tuổi và không doạ. Trọng tâm là việc an toàn đầu tiên và nói với người lớn tin cậy. Những chủ đề như đi lạc hay bị bắt nạt nên theo hướng dẫn riêng dành cho trẻ.
Người lớn có cần tập đóng vai không?
Có. Người lớn cũng hay lúng túng khi bị phê bình, khi nói chuyện với hàng xóm hay khi nhận cuộc gọi lạ hối thúc chuyển tiền. Tập trước một lần giúp câu nói ra bình tĩnh và rõ ràng hơn, và trẻ cũng học theo cách người lớn xử lý.
