Bị bất ngờ mà đứng hình hoặc nói hớ là chuyện rất bình thường: đầu óc chưa có sẵn câu trả lời, lại bị áp lực phải phản ứng ngay trước mặt người khác. Cách bớt lúng túng nhanh nhất là có sẵn một "câu đệm" để mua vài giây ("Để mình nghĩ một chút"), nói chậm hơn bình thường, và chấp nhận rằng sửa một câu nói hớ ngay sau đó là việc hoàn toàn được phép.
Đứng hình và nói hớ: hai mặt của một chuyện
Hai phản ứng này trông ngược nhau. Một người im bặt, đầu trống rỗng. Một người bật ra câu không định nói: đùa không đúng lúc, hứa bừa, trách người khác. Nhưng cả hai cùng xuất phát từ một chỗ: bị đòi phản ứng nhanh hơn tốc độ mình nghĩ kịp.
Về phía cơ thể, người ta thường nhắc tới phản ứng "chiến – chạy – đông cứng" khi gặp mối đe doạ; ở đây chỉ cần biết rằng một cú bất ngờ nhỏ cũng đủ làm tim đập nhanh và sự chú ý co hẹp lại. Phần còn lại của bài nói về những lý do rất đời thường làm ta lúng túng, vì đó mới là thứ sửa được.
Năm lý do đời thường khiến ta lúng túng
1. Chưa có khuôn cho tình huống này
Khi gặp lại một chuyện đã quen, ta trả lời gần như tự động. Khi chuyện hoàn toàn mới, như bị hỏi một câu lạ trong buổi họp hay bị một người lớn tuổi trách giữa đám đông, đầu óc phải dựng câu trả lời từ đầu. Việc đó tốn thời gian, và khoảng trống trong lúc dựng chính là cảm giác "đứng hình".
2. Sợ bị đánh giá
Có người nhìn, ta không chỉ lo trả lời đúng mà còn lo trông có ngớ ngẩn không. Một phần đầu óc bận theo dõi hình ảnh của mình, phần còn lại để nghĩ bị thu hẹp. Vì vậy nhiều người xử lý khéo khi ở một mình, nhưng lúng túng khi có đông người.
3. Áp lực của khoảng im lặng
Trong giao tiếp, vài giây im lặng đã thấy dài. Để lấp khoảng trống, ta nói đại một câu. Nhiều câu nói hớ ra đời không vì ta nghĩ sai, mà vì ta không chịu nổi ba giây im lặng.
4. Đầu óc đang bận việc khác
Đang lái xe, đang tính tiền, đang dỗ con thì có người hỏi chuyện quan trọng. Sự chú ý bị chia đôi, câu trả lời ra hời hợt hoặc lệch ý.
5. Mệt, đói, thiếu ngủ
Nghe hiển nhiên nhưng hay bị quên. Cuối ngày dài, bụng đói, ta dễ cáu và dễ nói câu khiến mình hối hận. Biết điều này giúp mình hoãn những cuộc nói chuyện khó tới lúc tỉnh táo hơn.
Các cách phản ứng thường gặp
Tình huống: đang họp, cấp trên bất ngờ hỏi "Em nghĩ sao về phương án này?" trong khi mình chưa kịp đọc kỹ.
| Cách phản ứng | Điều thường xảy ra sau đó | Nên hay không nên |
|---|---|---|
| Im lặng, đỏ mặt, cúi xuống tài liệu | Cả phòng chờ, khoảng lặng kéo dài, cấp trên chuyển sang người khác và có thể đánh giá mình chưa chuẩn bị | Không nên để kéo dài |
| Nói đại "Dạ em thấy ổn ạ" cho qua | Thoát được lúc đó, nhưng sau này có thể bị coi là đã đồng ý điều mình chưa hiểu | Không nên |
| Nói dài, vòng vo cho tới khi tìm ra ý | Mọi người mất kiên nhẫn, ý chính bị chìm | Không nên |
| Dùng câu đệm thật thà rồi nói phần mình chắc | Được tôn trọng vì rõ ràng; có thời gian để nói ý chính | Nên |
Câu đệm cho tình huống này: "Dạ, em mới xem lướt phần này. Em thấy điểm mạnh là… Còn phần chi phí em cần xem kỹ thêm, em gửi ý kiến cho anh trước cuối ngày được không ạ?" Câu này vừa trung thực, vừa cho thấy mình có nghĩ, vừa hẹn một bước tiếp theo.
Các bước bớt lúng túng ngay tại chỗ
- Thừa nhận khoảng trống bằng một câu đệm. Câu đệm không phải dấu hiệu yếu kém, mà là cách xin thời gian một cách lịch sự. Vài câu dùng được:
- "Câu hỏi hay, cho mình nghĩ vài giây."
- "Để em nói lại ý anh hỏi cho chắc: anh muốn biết… đúng không ạ?"
- "Con chưa nghĩ tới chuyện đó, cho con một chút."
- Nói chậm hơn bình thường. Khi bối rối, người ta hay nói nhanh lên. Cố ý nói chậm lại giúp đầu óc có thời gian theo kịp miệng, và người nghe cũng thấy mình bình tĩnh hơn thật.
- Nói điều mình chắc trước. Không cần trả lời trọn vẹn. Một ý chắc chắn, nói rõ, tốt hơn ba ý mơ hồ.
- Hẹn phần còn lại. "Phần này mình xin trả lời sau khi xem lại." Rồi giữ lời hẹn.
- Nếu lỡ nói hớ, sửa ngay khi nhận ra. "Xin lỗi, mình nói chưa đúng ý. Ý mình là…" Sửa trong vài giây thường nhẹ nhàng hơn nhiều so với để nguyên rồi giải thích sau.
Sau khi đã lỡ: gỡ thế nào cho gọn
Không ai tránh được mọi lần nói hớ. Điều khác biệt là cách gỡ.
- Nếu câu nói làm người khác buồn: xin lỗi ngắn, đúng chỗ, không biện minh dài. "Lúc nãy em nói vậy là không hay, em xin lỗi chị." Cách xin lỗi nói chung là một kỹ năng riêng; ở đây chỉ cần nhớ ngắn và thật.
- Nếu lỡ hứa điều không làm được: nói lại càng sớm càng tốt. "Lúc nãy em nhận làm xong trong hôm nay, em tính lại thì cần thêm một ngày, em báo anh sớm ạ."
- Nếu chỉ là ngượng: không cần làm gì cả. Phần lớn người khác quên nhanh hơn ta nghĩ, vì họ cũng đang bận lo hình ảnh của chính họ.
Một điều nên tránh: tự trách dai dẳng, nằm nghĩ lại câu nói hớ suốt đêm. Thay vào đó, viết một dòng: lần sau gặp chuyện này mình sẽ nói gì. Dòng đó chính là khuôn mới cho lần sau.
Những nơi người ta hay đứng hình nhất
Biết mình dễ lúng túng ở đâu giúp chuẩn bị đúng chỗ. Một số nơi quen thuộc:
- Bị gọi tên bất ngờ trước đông người: họp, lớp học, đám tiệc. Chuẩn bị sẵn một câu đệm và một ý ngắn về chủ đề đang bàn.
- Bị trách giữa chỗ công cộng: nhân viên phục vụ, người đi đường. Câu dùng được: "Mình nghe rồi, mình xem lại nhé." Nếu người kia đe doạ, rời đi và gọi 113.
- Bị hỏi chuyện riêng tư: lương, chuyện gia đình, chuyện cưới hỏi. Có sẵn một câu chuyển hướng nhẹ nhàng: "Chuyện đó con giữ riêng một chút, cô dạo này khoẻ không ạ?"
- Bị đề nghị gấp, nhất là về tiền: mua ngay, ký ngay, chuyển ngay. Đây là chỗ đứng hình nguy hiểm nhất, vì người ta dễ đồng ý cho xong. Luật đơn giản: chuyện tiền bạc không quyết trong lúc bị hối thúc.
Phòng trước cho lần sau
- Thuộc ba câu đệm hợp với giọng mình, tập nói thành tiếng vài lần cho quen miệng.
- Chuẩn bị trước những dịp dễ bị hỏi: trước cuộc họp, đọc lướt tài liệu và nghĩ sẵn một ý. Trước buổi gặp họ hàng, nghĩ sẵn câu chuyển hướng cho câu hỏi riêng tư.
- Tập chịu ba giây im lặng trong các cuộc nói chuyện thường ngày. Quen rồi sẽ thấy im lặng không đáng sợ.
- Hoãn chuyện khó khi đang mệt, đói: "Chuyện này quan trọng, mình nói vào sáng mai cho tỉnh táo nhé."
- Tập đóng vai với người nhà cho những tình huống mình hay lúng túng nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bị hỏi bất ngờ là đầu óc trống rỗng?
Vì đầu óc chưa có sẵn câu trả lời và phải dựng từ đầu, trong khi áp lực có người đang chờ làm sự chú ý co hẹp. Khoảng trống trong lúc dựng câu trả lời chính là cảm giác đứng hình. Có sẵn câu đệm sẽ giúp lấp khoảng trống này.
Câu đệm là gì và dùng thế nào?
Câu đệm là câu ngắn để xin thêm vài giây một cách lịch sự, như "cho mình nghĩ vài giây" hoặc nhắc lại câu hỏi để kiểm tra. Dùng nó thay cho im lặng kéo dài hoặc nói đại. Sau câu đệm, nói ý mình chắc nhất trước.
Lỡ nói hớ trước đông người thì sửa thế nào?
Sửa ngay khi nhận ra bằng một câu ngắn như "xin lỗi, mình nói chưa đúng ý, ý mình là…". Nếu câu nói làm người khác buồn thì xin lỗi ngắn và thật, không biện minh dài. Phần lớn người nghe sẽ quên nhanh hơn mình nghĩ.
Làm sao để bớt run khi bị gọi bất ngờ?
Thở ra một hơi dài, nói chậm hơn bình thường và chỉ nói một ý mình chắc. Chuẩn bị trước cho các dịp dễ bị gọi tên như họp hay lớp học cũng giúp rất nhiều. Run là phản ứng bình thường, không có nghĩa là mình kém.
Có nên đồng ý ngay khi bị hối thúc quyết định không?
Với chuyện tiền bạc, ký kết, chuyển khoản thì không. Lúc bị hối thúc là lúc người ta dễ đồng ý cho xong. Hãy nói "để mình xem lại" và quyết định sau khi đã bình tĩnh, hỏi thêm người tin cậy.
